|
(LĐCT) - Phán quyết của Toà Kinh tế Toà án nhân dân TPHCM liên quan vụ kiện tranh chấp giữa Công ty Dehfu và Công ty Vinawood vào chiều ngày 31.3.2010 đã để lại trong tôi những nghĩ suy ngổn ngang về một vấn đề cốt tử, đặt nền tảng cho giao dịch giữa các doanh nghiệp trong nền kinh tế thị trường là quyền tự do giao kết hợp đồng.
Vấn đề không chỉ là nội dung phán quyết của toà án chưa bảo đảm căn cứ, chấp nhận yêu cầu tính lãi suất của nguyên đơn trên một trăm chín mươi ngàn đôla trong khoảng thời gian kéo dài năm năm do chính… đoạn trường tố tụng của toà án, mà vấn đề là ở chỗ toà án giành lấy thẩm quyền về cho mình và tước bỏ ý chí tự do lựa chọn cơ chế tài phán bằng con đường trọng tài mà các bên đã thoả thuận trong hợp đồng.
Vẫn tồn tại thực tế các bên không xác định chính xác tên tổ chức trọng tài có thẩm quyền giải quyết (ví dụ: Đáng lẽ phải ghi rõ “Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam” thì lại ghi “Trọng tài kinh tế bên cạnh Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam”) hoặc chỉ ghi “trọng tài” (không viết hoa) nên cần thiết phải có đánh giá, xem xét về giá trị pháp lý của điều khoản trọng tài…
Nhưng điều ngạc nhiên là ở chỗ, sau khi có căn cứ xác định ở Việt Nam chỉ có duy nhất một tổ chức trọng tài là Trung tâm Trọng tài Quốc tế bên cạnh Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam và các bên chưa hề bàn bạc, thoả thuận lại chính xác tên tổ chức trọng tài này, toà án vội vã vận dụng điểm a.3, mục 2 của Nghị quyết số 05/2003/NQ-HĐTP ngày 31.7.2003 của Hội đồng Thẩm phán Toà án Nhân dân Tối cao để tuyên bố điều khoản trọng tài vô hiệu.
Phán quyết sơ thẩm nói trên đã vận dụng không đúng đắn chính Nghị quyết 05, mà còn đi ngược lại nguyên tắc tự do giao kết hợp đồng. Tự trong cội nguồn lịch sử hình thành chế định hợp đồng, các nhà luật học đều cho rằng hợp đồng chính là sự thống nhất ý chí của các bên, từ đó làm phát sinh các hệ quả pháp lý, đặc biệt là các nghĩa vụ pháp lý, và vì thế, quyền tự do ý chí luôn được thừa nhận là nguyên tắc căn bản và mang tính phổ quát của pháp luật hợp đồng.
Trong quan hệ giữa các doanh nghiệp trong nền kinh tế thị trường, tự do hợp đồng thể hiện ở chỗ các bên có quyền quyết định có tham gia vào hợp đồng hay không, có quyền tự do trong việc chọn ai để giao kết hợp đồng, tự do trong việc xác định nội dung của hợp đồng cũng như phương thức giao kết nào và đương nhiên, tự do trong việc lựa chọn cơ quan tài phán và luật áp dụng khi giải quyết tranh chấp.
Do đó, khi xác định thẩm quyền giải quyết tranh chấp thuộc về toà án hay trọng tài, thẩm phán thụ lý phải nhìn nhận thấu đáo ý chí thực của hai bên khi xây dựng điều khoản trọng tài trong hợp đồng và không đương nhiên tuyên bố điều khoản đó là vô hiệu nếu các bên chưa thoả thuận lại hoặc tên gọi chính xác của tổ chức trọng tài được làm rõ.
Toà án vốn dĩ là một định chế và biểu tượng để các chủ thể trong xã hội có khả năng tiếp cận với công lý, thông qua các phán quyết tạo nền tảng cho môi trường kinh doanh tự do, minh bạch và công bằng.
Xét trên ý nghĩa đó, bảo đảm quyền tự do hợp đồng và tôn trọng ý chí đích thực của các chủ thể tham gia hợp đồng, đến lượt mình là một trong những công cụ hiệu quả nhất đảm bảo các quyền cơ bản của con người nói chung, các doanh nghiệp nói riêng trong xã hội dân sự và pháp quyền mà đất nước ta đang hướng đến.
Luật sư Phan Trung Hoài |