Thực tiễn thời gian qua cho thấy, khi xảy ra các vụ tranh chấp quốc tế, doanh nghiệp (DN) Việt Nam thường mất rất nhiều thời gian, công sức và tiền bạc để giải quyết. Nhưng trong nhiều trường hợp, do thiếu kinh nghiệm và không am hiểu sâu luật pháp quốc tế nên DN Việt Nam thường bị thua thiệt. Trong khi đó, một hình thức giải quyết tranh chấp hiệu quả là các trung tâm trọng tài lại chưa được DN chú ý.

Thực tế thời gian qua ở Việt Nam, còn ít vụ tranh chấp của DN được xử lý qua con đường trọng tài. Số liệu cho thấy, nếu như trong năm 2006, tòa kinh tế (TAND thành phố Hà Nội) phải giải quyết 159 vụ tranh chấp; năm 2007 là 226 vụ, bình quân một thẩm phán xử 32 vụ/năm, thì Trung tâm Trọng tài quốc tế Việt Nam (VIAC) chỉ xử lý 25 vụ kiện/năm, bình quân 4 trọng tài viên mới xử lý một vụ/năm. Lý giải về thực trạng này, luật sư Trần Hữu Huỳnh- Trưởng Ban pháp chế Phòng Công nghiệp - Thương mại Việt Nam (VCCI), Phó Chủ tịch VIAC, cho rằng, khung pháp luật về trọng tài trước đây bất cập, khiến DN chưa tin tưởng vào trọng tài; DN cũng chưa hiểu hết các thuận lợi của hình thức trọng tài và chưa có thói quen lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp qua trọng tài.

Còn theo luật sư Nguyễn Bình An, Văn phòng Luật Ngọn lửa Việt, một trong những lý do quan trọng khiến DN ít lựa chọn trọng tài để xử lý tranh chấp là xuất phát từ yếu tố tâm lý. Từ trước tới nay, cứ nghĩ tới tranh chấp, bao giờ DN cũng muốn đưa vụ việc đến toà án, bởi họ luôn nghĩ rằng, phán quyết của toà án có sức mạnh thực thi hơn. Thêm vào đó, quyết định của trọng tài là chung thẩm, nên khi các trọng tài đưa ra quyết định về một vụ việc, DN không còn cơ hội để đòi thêm những quyền lợi cho mình, điều mà họ hoàn toàn có thể nếu đưa vụ việc ra xử lý tại toà án, bởi họ có quyền khiếu nại về bản án đã được tuyên.

Giải quyết bằng trọng tài - xu hướng tất yếu

GS.TS Lê Hồng Hạnh, trọng tài viên VIAC cho rằng, tranh chấp là hiện tượng khó tránh trong hoạt động thương mại, đầu tư vì có những yếu tố dẫn đến tranh chấp mà các bên không thể lường trước được khi ký kết hợp đồng. Ngay cả khi đã có sự chuẩn bị đối phó với các yếu tố có thể lường trước, song DN, thương nhân vẫn dễ bị cuốn vào những tranh chấp, nhất là khi một trong các bên chủ động gây ra nhằm mục đích riêng của mình. Khi xảy ra tranh chấp, DN có nhiều sự lựa chọn khác nhau để giải quyết, có thể là tòa án hoặc trọng tài thương mại như xu thế phổ biến của các DN nước ngoài.

Theo GS.TS Lê Hồng Hạnh, trọng tài thương mại là một định chế giải quyết tranh chấp mang tính xã hội và vì thế rất năng động trong tổ chức và hoạt động. Các quy tắc tố tụng của trọng tài thương mại tạo mọi điều kiện cho các bên thực hiện quyền tự quyết định, kể cả việc chọn quy tắc tố tụng, chọn luật áp dụng, chọn các trọng tài viên vốn là những chuyên gia giỏi, có trình độ và kinh nghiệm thực tiễn. Pháp lệnh Trọng tài năm 2003 của Việt Nam cũng đã có nhiều quy định theo hướng tiến bộ, đáp ứng yêu cầu của quá trình hội nhập kinh tế và tuân thủ luật pháp quốc tế.

Theo ông Nguyễn Minh Chí, Chủ tịch VIAC, DN lựa chọn Trọng tài Thương mại để giải quyết tranh chấp sẽ tiết kiệm được thời gian và chi phí; đồng thời đảm bảo được tính bí mật của các điều khoản hợp đồng hoặc các vấn đề tranh chấp. Quan trọng hơn, quyết định của trọng tài có tính chung thẩm và được thừa nhận ở tầm quốc tế. Còn luật sư Trần Hữu Huỳnh - Trưởng Ban pháp chế VCCI, Phó Chủ tịch VIAC, cho rằng, vấn đề đặt ra đối với các cơ quan chức năng là phải tuyên truyền cho cộng đồng DN Việt Nam tránh khỏi các vụ tranh chấp đang có xu hướng ngày càng tăng do hội nhập kinh tế quốc tế. Khi vướng phải tranh chấp, dù là bị đơn hay nguyên đơn, DN cũng phải cung cấp và phản hồi các thông tin đầy đủ để trọng tài viên nghiên cứu nội dung. Khi đã có quyết định trọng tài, dù thua kiện, DN cũng cần thực hiện nghiêm túc quyết định của trọng tài. Có như vậy mới được đánh giá cao về tính chuyên nghiệp và tạo được uy tín đối với các đối tác./.

Minh Hiển (Báo TNVN)