Ông Nguyễn Minh Chí. Ảnh: HT

Ông Nguyễn Minh Chí, Chủ tịch Trung tâm Trọng tài quốc tế VN, Nguyên vụ trưởng vụ Pháp chế - Bộ Thương mại, trao đổi với VnMedia về nghịch lý này:

PV: Xin ông cho biết một số ưu việt chính của phương thức giải quyết tranh chấp qua trọng tài thương mại ?

Ông Nguyễn Minh Chí: Trước hết, trình tự thủ tục xét xử của trọng tài thương mại đơn giản, gọn nhẹ nên tiết kiệm được thời gian cho các thương nhân khi họ có tranh chấp với nhau bởi trong quá trình giải quyết tranh chấp, họ có nhiều hoạt động kinh doanh khác, không phải vì một vụ tranh chấp làm ảnh hưởng tới toàn bộ hoạt động của doanh nghiệp. Điều này phù hợp với yêu cầu của các thương nhân cả của VN và thế giới.

Ưu việt thứ hai của trọng tài thương mại là xét xử kín (khác với nguyên tắc xét xử của toà là công khai-PV), đáp ứng được yêu cầu giữ bí mật kinh doanh của các bên tham gia. Bên cạnh đó, các trọng tài viên đều là những người có chuyên môn cao, khi xảy ra tranh chấp về vấn đề gì thì đều có những trọng tài viên là chuyên gia trong lĩnh vực đó nên việc xử lý khá chuẩn xác.

Đặc biệt, các phán quyết của trọng tài thương mại cũng có hiệu lực như phán quyết của toà án chứ không phải là một thủ tục "tiền xét xử" nên cũng đáp ứng được yêu cầu của thương nhân về việc giải quyết tranh chấp nhanh, gọn.

Giải quyết tranh chấp qua trọng tài thương mại có nhiêu ưu việt như vậy nhưng tại sao tới nay, các doanh nghiệp VN vẫn chưa coi trọng phương thức này và số vụ giải quyết của trọng tài còn quá ít?

Có thể nói năm 2006 là năm hoạt động thành công nhất trong hoạt động của trọng tài thương mại mấy chục năm trở lại đây với hơn 30 vụ tranh chấp được giải quyết. Tuy nhiên, số vụ tranh chấp được xét xử qua trọng tài ở VN còn ít so với thế giới. Bởi, khi các thương nhân VN ký kết hợp đồng kinh doanh với nhau hoặc với nước ngoài, họ thường chưa coi trọng vấn đề giải quyết tranh chấp, không nghĩ tới việc có tranh chấp sau này nên không thoả thuận ngay về hình thức, cơ quan giải quyết tranh chấp.

Bên cạnh đó, vì không chú ý đến khả năng xảy ra tranh chấp nên khi điều đó xảy ra, các thương nhân lại không thể lựa chọn trọng tài TM để giải quyết vì trọng tài chỉ có thẩm quyền giải quyết khi các bên đã thoả thuận lựa chọn trọng tài ngay trong hợp đồng hoặc văn bản kèm theo hợp đồng. Trong khi đó, toà án lại đương nhiên có thẩm quyền giải quyết tranh chấp.

Ngoài ra, nhiều quy định trong Pháp lệnh trọng tài thương mại năm 2003 vẫn còn khiếm khuyết nên khi những điều này được chỉnh sửa cho phù hợp và nâng lên thành Luật thì số vụ giải quyết của trọng tài sẽ nâng lên. Tôi cho rằng vì chúng ta mới gia nhập WTO nên áp lực giải quyết tranh chấp bằng trọng tài mà các nước thành viên WTO đã công nhận nhiều năm còn thấp. Tuy nhiên dần dần việc giải quyết này sẽ nâng lên do chúng ta hội nhập ngày càng sâu rộng.

Còn lý do hiệu lực phán quyết của trọng tài không cao thì không còn đúng vì kể từ khi có Pháp lệnh trọng tài năm 2003, nếu bên thua kiện không thực hiện phán quyết thì hồ sơ sẽ chuyển sang cơ quan thi hành án.

Thói quen sử dụng trọng tài thương mại trong các hợp đồng kinh doanh được các công ty nước ngoài coi trọng thế nào ?

Hiện nay, các công ty nước ngoài khi ký hợp đồng với công ty VN. thì gần như họ không chọn toà án mà chọn trọng tài. Họ có thể chọn trọng tài bất kỳ nước nào: công ty VN. ký hợp đồng với công ty Đức nhưng có thể chọn trọng tài Singapore hoặc trọng tài quốc tế Paris. Vì thế, nhiều trường hợp chúng ta lại buộc phải lựa chọn trọng tài nước ngoài để giải quyết tranh chấp.

Để tránh trường hợp điều khoản trọng tài vô hiệu, DN VN cần làm gì, thưa ông?

Để tránh trường hợp điều khoản trọng tài trong hợp đồng vô hiệu thì phải tìm hiểu quy tắc tố tụng của từng trung tâm trọng tài và ghi rõ trong hợp đồng về việc lựa chọn trung tâm trọng tài nào là cơ quan giải quyết tranh chấp.

Trong hợp đồng nếu trường hợp các bên thoả thuận lựa chọn hoặc trọng tài hoặc toà án thì việc giải quyết tranh chấp sẽ được thực hiện như thế nào?

Ở Việt Nam nếu có điều khoản nào vừa chọn trọng tài, vừa chọn toà án để giải quyết tranh chấp thì theo Pháp lệnh trọng tài, điều khoản trọng tài đó không có hiệu lực. Tuy nhiên ở các nước khác, người ta lại thừa nhận điều đó có hiệu lực và quyền lựa chọn thuộc về bên đi kiện. Đây là một trong những vấn đề trong Pháp lệnh trọng tài cần được xem xét sửa đổi.

Xin cảm ơn ông!

Chu Thọ (thực hiện)