Việc lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp trong kinh doanh bằng trọng tài (TT) có tầm quan trọng đặc biệt bởi nó quyết định mức độ thiệt hại của doanh nghiệp (DN) một khi thương vụ đổ bể. Tuy nhiên, con đường tài phán này hiện không nhận được sự quan tâm của DN. Phóng viên báo Hải quan đã có cuộc phỏng vấn ông Nguyễn Minh Chí, Chủ tịch Trung tâm TT Quốc tế Việt Nam (VIAC).

P.V: Thưa ông, khi nào thì DN cần đến TT thương mại?

Ông Nguyễn Minh Chí: Khi xảy ra tranh chấp trong kinh doanh, DN sẽ cần đến việc phân xử. Hiện nay có 2 phương pháp giải quyết bằng tài phán là tòa án và TT thương mại. Trên thế giới, tại các nền kinh tế thị trường, các DN thường sử dụng phương pháp trọng tài để giải quyết tranh chấp. Nhưng TT sẽ chỉ vào cuộc được nếu như DN thỏa thuận với nhau sẽ lựa chọn hình thức này và được ghi rõ ràng trong hợp đồng. Nếu không có điều khoản về TT trong hợp đồng thì khi xảy ra tranh chấp, TT không thể làm gì được. Điểm này khác với tòa án là đơn vị có quyền đương nhiên khi xảy ra tranh chấp.

P.V: Mặc dù đã trở thành thông lệ quốc tế, nhưng hiện vẫn có rất ít  DN lựa chọn phương pháp TT thương mại khi xảy ra tranh chấp, thưa ông?

Ông Nguyễn Minh Chí:  Có tài liệu thống kê rằng có tới 84% DN không biết đến việc giải quyết tranh chấp bằng TT. Điều này cũng dễ hiểu bởi còn nhiều DN Việt Nam kinh doanh theo lối cũ, khi xảy ra tranh chấp thì “nhờ” cơ quan chủ quản hoặc Bộ chủ quản giải quyết.

P.V: Trong bối cảnh hội nhập, DN ngày càng phải tuân thủ theo pháp luật. Việc “nhờ” cơ quan chủ quản giải quyết có khiến ông ngạc nhiên không?

Ông Nguyễn Minh Chí: Tôi không ngạc nhiên về vấn đề này mà chỉ quan tâm đến việc từ nay trở đi, cả DN và cơ quan chức năng nhận thức về vấn đề này như thế nào. Thông thường, các điều khoản về giá cả, chất lượng hàng hóa, thời gian giao hàng, phương thức thanh toán... vẫn được các DN chú trọng hơn là các điều khoản về giải quyết tranh chấp. Chính tâm lý đó đã tạo ra những sai sót không đáng có cho các DN trong quá trình thực hiện hợp đồng. Trong nhiều hợp đồng, DN viết là “nếu có tranh chấp thì sẽ nhờ công an giải quyết” hoặc “nhờ UBND” chứng tỏ DN chỉ hiểu một cách nôm na, đại khái về TT thương mại. Có trường hợp có thỏa thuận về TT nhưng lại ghi là “nếu không đồng ý với phán quyết của TT thì có thể nhờ Tòa án giải quyết”. Trong trường hợp này thì cả TT và Tòa án đều “bó tay”. Điều này chứng tỏ DN hiểu rất mơ hồ về TT thương mại, còn đối với số ít DN biết thì nhiều khi lại ghi không đầy đủ và chính xác tên của tổ chức TT mà mình định yêu cầu.

P.V: Với nhận thức về TT còn rất mơ hồ, DN Việt Nam đã phải trả giá cho sự kém hiểu biết của mình?

Ông Nguyễn Minh Chí: Đúng, đã xảy ra nhiều trường hợp DN chịu thua thiệt với đối tác vì sự kém hiểu về TT thương mại. Ví dụ, VIAC đã từng phải từ chối giải quyết tranh chấp mua bán giữa một công ty Đài Loan và chi nhánh công ty A có trụ sở tại Bà Rịa-Vũng Tàu với lý do điều khoản về cơ quan giải quyết tranh chấp trong hợp đồng ghi chung chung “nếu có tranh chấp sẽ nhờ TT Việt Nam giải quyết”. Do mất nhiều thời gian để nhờ TT phân xử, cuối cùng vụ việc được đưa ra Tòa án Nhân dân tỉnh Bà Rịa–Vũng Tàu giải quyết nhưng cũng bị đình chỉ vì đã quá thời hiệu khởi kiện. Vừa qua, Công ty Dâu tằm tơ Việt Nam đã bị trọng tài Geneva (Thụy Sỹ) buộc phải thanh toán gần nửa triệu USD cho Công ty Kyunggi Silk (Hàn Quốc) trong một vụ tranh chấp kéo dài 3 năm, kèm theo đó, Công ty Dâu tằm tơ Việt Nam phải thanh toán gần 40.000 USD tiền phí TT.

P.V: Vậy những ưu điểm của phương pháp giải quyết tranh chấp bằng TT thương mại là gì, thưa ông?

Ông Nguyễn Minh Chí: Khi DN lựa chọn TT thương mại sẽ có những ưu điểm như DN được lựa chọn TT, quy tắc tố tụng, địa điểm, ngôn ngữ, thời gian tiến hành các hoạt động tố tụng của TT; việc xét xử được giữ bí mật; tính minh bạch cao trong xét xử (tài liệu chứng cứ của một bên được TT gửi ngay cho đương sự còn lại để họ phản biện hay kiện lại), và cuối cùng là quyết định của TT có giá trị chung thẩm và có hiệu lực cưỡng chế ngay.

P.V: Yêu cầu đầu tiên đối với một thỏa thuận về TT là phải ghi chính xác và đầy đủ tên của tổ chức TT đó. Vừa qua, có DN đã đến yêu cầu VIAC thụ lý vụ việc của DN nhưng VIAC đã từ chối. Nguyên nhân là do đâu?

Ông Nguyễn Minh Chí: DN đã chọn chính xác VIAC nhưng quy tắc tố tụng trong hợp đồng thì DN lại chọn theo quy tắc của TT thương mại Pari. VIAC từ chối không thụ lý vì nếu theo quy tắc tố tụng của TT thương mại Pari thì rất khó trong việc chọn TT viên, quy tắc tố tụng, gặp rắc rối trong phí TT và một số vấn đề về địa điểm xử.

 

P.V: Trong thời gian tới khi nhiều DN nước ngoài đến kinh doanh tại thị trường Việt Nam, những vụ việc có yếu tố nước ngoài sẽ nhiều hơn, VIAC sẽ tiếp tục từ chối những vụ việc tương tự như trên?

Ông Nguyễn Minh Chí: Với những trường hợp tương tự, các trung tâm TT thương mại khác trên thế giới cũng sẽ từ chối bởi rất khó cho việc xét xử nếu DN lựa chọn một trung tâm TT này nhưng lại chọn quy tắc tố tụng của một trung tâm TT khác.

P.V: Vậy năng lực và trình độ của TT viên có đáp ứng được yêu cầu xét xử TT thương trong mại  thời gian tới?

Ông Nguyễn Minh Chí: Các TT viên hiện nay đều là những người kiêm nhiệm trong các lĩnh vực thương mại. Vì vậy, một số TT viên còn chưa chuyên nghiệp, ví dụ như yêu cầu về quy tắc tố tụng. Điều này một số TT viên chưa nắm được. Cùng với đó, các tranh chấp ngày càng sâu và phức tạp, nhất là những tranh chấp có yếu tố nước ngoài. Hiện nay cũng tồn tại thực trạng có một số ít TT viên chưa nắm chắc kiến thức pháp luật quốc tế bao gồm luật các nước và các điều ước quốc tế mà Việt Nam đã là thành viên hoặc sắp là thành viên. Nếu các TT viên không nắm chắc các điều ước quốc tế đa phương, song phương hoặc những điều ước được ký kết khi Việt Nam gia nhập WTO sẽ ảnh hưởng đến chất lượng xét xử.

P.V: Với hành lang pháp lý của mình (Pháp lệnh TT, Pháp lệnh thi hành án…), hoạt động của TT thương mại còn gặp những bất cập gì,, thưa ông?

Ông Nguyễn Minh Chí: Bức xúc lớn nhất hiện nay còn vướng mắc là trong việc thi hành phán quyết trọng tài. Mặc dù theo Pháp lệnh TT thương mại và Bộ luật Tố tụng dân sự, quyết định của TT có giá trị như một bản án nhưng Pháp lệnh thi hành án lại không quy định điểm này. Cơ quan thi hành án có thể vin vào đây để không thi hành các quyết định của TT. Theo tôi cần phải xây dựng Luật về TT thương mại thay cho Pháp lệnh TT. Tuy nhiên cần phải có sự gắn kết với Pháp lệnh thi hành án mà hiện nay đang làm về Luật thi hành án để giữa 2 đạo luật có sự hài hòa không để tình trạng khi luật đi vào cuộc sống không biết vận dụng luật nào. Có thể, khi đó ý chí của người thực thi quyết định chứ không phải là luật quyết định.

Xin cảm ơn ông

 

Minh Huệ (thực hiện)